Ołtarz boczny Matki Boskiej Szkaplerznej (tzw. murarski)

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wielicki
Gmina
Wieliczka
Miejscowość
Wieliczka
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wieliczka
Parafia
Św. Klemensa
Miejsce przechowywania
prezbiterium, ściana północna
Identyfikator
DZIELO/14731
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
budowa: 1859; przebudowa w latach: 1884-1885
Fundator
murarze wieliccy
Technika i materiał
drewno cięte, rzeźbione, polichromowane, złocone i srebrzone
Wymiary podstawowe
szerokość – 3 m
wysokość – 6,5 m
Autor noty katalogowej
Agata Felczyńska
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ołtarz powstał 1859 roku w czasie urzędowania proboszcza Stanisława Osuchowskiego (1852-1865). Został ufundowany przez murarzy „z trwałego materiału”, a następnie przebudowany za rządów proboszcza Zygmunta Goliana, w latach 1884-1885. Początkowo był zwieńczony krzyżem adorowanym przez dwa klęczące anioły, jednak między 1970 a 1987 rokiem zwieńczenie to zastąpiła figura św. Józefa z Dzieciątkiem flankowana przez dwa anioły trzymające narzędzia murarskie. W 1970 roku ołtarz był malowany na kolor ciemnoniebieski, w 2001 roku miał jeszcze uszaki. W 2004 roku retabulum zostało poddane konserwacji, a w 2006 roku przed kolumnami ustawiono dwie figury ewangelistów pochodzące z dawnej ambony.

Opis

Ołtarz architektoniczny, przyścienny, jednokondygnacyjny, jednoosiowy, w formie aediculi, ustawiony na wysokim cokole. Do niego przystawiona prostopadłościenna mensa, z antepedium ozdobionym trzema płycinami: zewnętrze mają kształt kwadratu i są wypełnione polichromią imitującą marmoryzację, środkowa, w kształcie leżącego prostokąta, ozdobiona jest monogramem maryjnym. Na mensie tabernakulum z tronem do wystawiania, na rzucie zbliżonym do owalu. Ustawione na wysokim cokole, w którym prostokątne drzwiczki. Tron do wystawiania w formie dekorowanej kotarą niszy wypełnionej grupą Ukrzyżowania z Marią i św. Janem, utrzymanej w stylistyce ludowej. Na cokole przedstawiono narzędzia murarskie oraz Serce Jezusa. Niszę flankują pary kolumn, całość wieńczy silnie profilowane belkowanie.
Nastawa ołtarzowa na własnym cokole z wyodrębnionymi po bokach prostopadłościennymi postumentami pod znajdujące się wyżej kolumny, dekorowanymi od przodu prostokątnymi płycinami; inne powierzchnie partii cokołowej ołtarza (m.in. po bokach tabernakulum) ożywione prostokątnymi, zestawionymi względem siebie w symetryczne pary płycinami, każda ze ściętym jednym z górnych narożników. W polu centralnym środkowej partii retabulum rama w kształcie pionowego prostokąta zamkniętego od góry łukiem wklęsło-wypukłym z uskokiem. W niej obraz z przedstawieniem Matki Boskiej w typie Śnieżnej trzymającej szkaplerz, wyobrażonej poniżej monogramu maryjnego uwitego ze złotej wstęgi. Pole flankowane pilastrami jońskimi, przed którymi ustawione kolumny o kapitelach utworzonych z kimationów, podtrzymujące pełne belkowanie przełamujące się na ich osi. Fryz belkowania dekorowany kolistymi medalionami z głowami aniołków i głową Chrystusa na środku. Przy podstawach kolumn dwie figury ewangelistów. Ponad belkowaniem rozsunięte fragmenty przerwanego, trójkątnego przyczółka. Na belkowaniu, w centrum figura św. Józefa z Dzieciątkiem na lewym ramieniu i lilią w prawej ręce. W zwieńczeniu na osi kolumn figurki siedzących aniołków, trzymających narzędzia murarskie.
Trzony pilastrów dekorowane kampanulami, ich głowice girlandami kwiatów oraz muszlami; w tle pola głównej kondygnacji gałązki kwiatowe; gzyms tamże w formie fryzu palmetowego, kolejny na mensie.
Struktura w kolorze kremowym lub pokryta imitacją marmoryzacji w kolorze różowym; niektóre pola malowane na kolor ciemnopomarańczowy; kolumny, profile, ornamenty złocone; elementy figur, medalionów oraz głowic złocone i srebrzone.

Zarys problematyki artystycznej

Ołtarz, początkowo dekorowany innymi figurami i być może bardziej rozbudowany, został przearanżowany za czasów księdza Zygmunta Goliana. Proboszcz niepochlebnie wypowiadał się o zbytniej ozdobności świątyni i, zgodnie z wyznawaną estetyką, bliższą sztuce klasycystycznej, zadecydował o uproszczeniu formy retabulum.
Widoczne w jego budowie tendencje klasycyzujące i neorenesansowe zostały zainspirowane sztuką wiedeńską, będącą w tym czasie wzorem do naśladowania. W odróżnieniu od ołtarzy z czasów późnego baroku, forma retabulum jest prosta. Nastawa została zbudowana z kolumn i pilastrów ustawionych frontalnie, dźwigających belkowanie przełamane wyłącznie pod kątem prostym. Jednak zgodnie z przyzwyczajeniami wynikającymi jeszcze z tradycji późnego baroku ozdobiono ją, na sposób zupełnie nieklasyczny, ornamentem kampanulowym i siedzącymi na zwieńczeniu puttami. Nasuwa to wniosek, iż ołtarz można wskazać jako przykład sztuki prowincjonalnej, charakteryzującej się przyzwyczajeniem do tradycji barokowej i wykorzystaniem jej elementów w strukturach tworzonych zgodnie z nową, klasycystyczną tendencją.
Dodane później putta trzymają narzędzia murarskie, co jest odniesieniem do grupy zawodowej, która ufundowała ołtarz. Dawniej na zasuwie znajdował się obraz z przedstawieniem św. Wincentego Ferreriusza, patrona murarzy. Dodatkowo warto zwrócić uwagę, że struktura ołtarza wykazuje duże podobieństwo do struktury naprzeciwległego ołtarza z przedstawieniem Ecce Homo.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry, ołtarz został odnowiony w 2004 roku.

Streszczenie

Ołtarz z przedstawieniem Matki Boskiej Szkaplerznej został wykonany w 1859 roku i znacznie uproszczony w latach 1884-1885. Został ufundowany przez cech murarzy, o czym przypominają narzędzia murarskie trzymane przez anioły siedzące na zwieńczeniu. Charakteryzuje go klasycystyczna struktura z elementami sztuki późnobarokowej.

Bibliografia

Kalwajtys Elżbieta, Ochniak Klementyna, "Kościół p.w. św. Klemensa w Wieliczce (architektura i wyposażenie)" , „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” , s. 29-116
Duda Jadwiga, "Kościół pod wezwaniem świętego Klemensa" , [w:] "104. spotkanie z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie” z serii: „Zabytki Wieliczki” (20): „Kościół pod wezwaniem świętego Klemensa”" 2006

Jak cytować?

Agata Felczyńska, "Ołtarz boczny Matki Boskiej Szkaplerznej (tzw. murarski)", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-boczny-matki-boskiej-szkaplerznej-tzw-murarski

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności