Lawaterz

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wielicki
Gmina
Niepołomice
Miejscowość
Niepołomice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niepołomice
Parafia
Najświętszej Panny Marii i Dziesięciu Tysięcy Męczenników
Tagi
barok sztuka XVII wieku
Miejsce przechowywania
kościół, tzw. stara zakrystia
Identyfikator
DZIELO/04793
Kategoria
lawaterz
Ilość
1
Czas powstania
1696 rok
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska
Technika i materiał
wapień polichromowany
Wymiary podstawowe
szerokość – 140 cm
wysokość – 320 cm
Autor noty katalogowej
ks. Szymon Tracz
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0

Dzieje zabytku

Lawetarz został wykonany z polichromowanego wapienia na zachodniej ścianie tzw. starej zakrystii, będącej niegdyś królewskim oratorium. Fundatorem lawetarza był proboszcz niepołomicki ksiądz Tomasz Oliński (1689-1712) w 1696 roku, o czym świadczy treść inskrypcji.

Opis

Kamienny lawetarz został osadzony na cokole, którego front zdobi putto trzymające w ręce kartusz herbowy z nieczytelnym godłem. Pod kartuszem widoczna jest czworoboczna wnęka. Nad cokołem znajduje się nisza konchowa z konchą wypełnioną muszlą, ujęta jońskimi pilastrami podtrzymującymi belkowanie, którego fryz ozdobiono główkami aniołków. Archiwolta ponad konchą została na środku przewiązana wolutowym kluczem. Z kolei w przyłuczu konchy znalazły się dwie rozety. Kapitele pilastrów flankujące niszę dodatkowo dekorowane są podwieszonymi girlandami, zaś ich trzony wydłużonymi płycinami. Architraw i gzyms zdobione są kostkowaniem. Na belkowaniu widnieje inskrypcja: „T(HOMAS) O(LINSKI) P(LEBANUS) N(IEPOLOMICENSIS) / A(NNO) D(OMINI) 1696”. Całość wieńczy figura diakona ubranego w białą albę i pomarańczową dalmatykę. W lewej ręce trzyma zamkniętą księgę. Prawa ręka uniesiona na wysokości pasa jest uszkodzona.

Zarys problematyki artystycznej

Lawetarz wywodzi się ze średniowiecznych piscini (lavatorium), będącej rodzajem niższy umieszczanej obok ołtarza, w której znajdowała się woda do umycia rąk po zakończeniu mszy świętej, po Komunii Świętej. W następnych wiekach lawetarze budowano w zakrystiach kościołów, nadając im formę architektoniczną. Centralna część niepołomickiego lawetarza przywodzi na myśl nieznacznie wcześniejsze, podobne dzieła z eksponowaną w centrum wnęką konchową z konchą w kształcie muszli, zachowane w nawie krakowskiego kościoła Matki Boskiej Śnieżnej z pracowni Bartolommea Berrecciego z trzeciej ćwierci XVI wieku i w kruchcie kościoła Świętego Krzyża w Krakowie z 1581 roku. W tym ostatnim przypadku pojawił się kartusz z godłem Szpitalników Świętego Ducha. Niepołomicki lawetarz jest jednak bardziej rozbudowany i dekoracyjny.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Widoczne są liczne ubytki substacji, zarówno w partii architektonicznej, jak i rzeźbiarskiej. Utłuczona w dolnej części postać anioła trzymającego kartusz. Brak anioła po drugiej stronie. Figurze w zwieńczeniu brakuje prawej dłoni. Polichromia całości jest zniszczona i zatarta.

Literatura

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. I, Województwo krakowskie, red. J. Szablowski, Warszawa 1953, s. 52.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 4. Miasto Kraków, cz. 3. Kościoły i klasztory śródmieścia 2, red. A. Bochnak, J. Samek, Warszawa 1978, s. 49, il. 243, s. 23, il. 244.
R. Róg, Kościół w Niepołomicach, Kraków 1998.

Streszczenie

Kamienny, bogato rzeźbiony lawetarz w Niepołomicach powstał z fundacji proboszcza księdza Tomasza Olińskiego w 1696 roku. W swojej formie kontynuuje podobne, wcześniejsze realizacje znane z krakowskich kościołów Matki Boskiej Śnieżnej i Świętego Krzyża.

Jak cytować?

ks. Szymon Tracz, "Lawaterz", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/lawaterz-1

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności