Ikonografia świętych

Odważny jak lew ? Nie tylko. O symbolu lwa w sztuce sakralnej.

Agata Felczyńska

Sztuka, aby przekazać treść, która jest bardziej złożona, niż tylko to, co widać na namalowanym, wyrzeźbionym lub w inny sposób zrealizowanym przedstawieniu, posługuje się symbolami.  Są to umieszczane w dziele znaki mające dodatkowe, umowne znaczenie.
Symbolami  stosowanymi przez artystów mogą być pozornie nie dodające scenom wartości zwierzęta, owoce, rośliny, przedmioty, czy też na przykład zjawiska pogodowe (tęcza). Jest ich wiele, a ich znaczenie, mimo prowadzonych ciągle badań, nie zawsze jest dla nas jasne. Dzięki nim przedstawienia mają dodatkową warstwę treściową dostępną dla wykształconych odbiorców. Czasem łatwo ją dostrzec, ale zdarzają się dzieła, których warstwa symboliczna odpowiada zawiłemu, trudnemu już teraz do zrozumienia erudycyjnemu traktatowi. Znaczenie konkretnego symbolu może zmieniać się w czasie oraz ze względu na kontekst, np. gołąb, w zależności od tematu przedstawienia, może oznaczać pokój lub gołębicę Ducha Świętego. Zasób symboli stosowanych w danej sztuce lub epoce nazywany jest symboliką.

Jednym z bardzo starych symboli jest przedstawienie lwa, który imponował ludziom siłą, dzikością i szlachetnym pięknem. Mógł być przedstawiany w ruchu lub w spoczynku, w całej postaci lub widoczny tylko częściowo. W najdawniejszych czasach wiązany był z bóstwami solarnymi, ze względu na siłę, złotożółte umaszczenie i grzywę przypominającą promienie słońca. Przyporządkowuje mu się takie cechy jak odwaga, mądrość i dzikość.  W starożytnym Egipcie miał patronować corocznym wylewom Nilu. Król zwierząt na ziemi (tak jak orzeł jest królem ptaków) stał się symbolem władzy i władców. Średniowiecze i chrześcijaństwo przydało mu kolejnych znaczeń – w biblii Chrystus nazywany jest „lwem Judy”, widziano również w lwie symbol Jego zmartwychwstania – odnosiły się do tego średniowieczne sceny, w których lew budzi swoje młode. Lew symbolizował  również waleczność – o wyrzeźbionym w całej postaci na nagrobku rycerzu z lwem pod stopami wiemy, że poległ w czasie walki. Stały się także bardzo częstym motywem heraldycznym. Z tym wyróżniającym się zwierzęciem przedstawianych jest także kilku świętych Kościoła katolickiego, a w każdym przypadku jego obecność ma dyskretnie odmienne znaczenie. Najczęściej spotykanymi w sztuce Małopolski są św. Marek ewangelista, św. Tekla i św. Hieronim.
Św. Marek, Łapsze Wyżne, kościół śś. Piotra i Pawła
Św. Marek, Łapsze Wyżne, kościół śś. Piotra i Pawła
Św. Marek, Kraków, kościół św. Marka
Św. Marek, Kraków, kościół św. Marka

Św. Marek

Według wizji Ezechiela cztery istoty żyjące, czyli symboliczne postacie cherubinów wyobrażone jako człowiek, lew, wół i orzeł, które przypominają uskrzydlone zwierzęta Apokalipsy, unoszą rydwan chwały Bożej. Lew jest tutaj symbolem władzy królewskiej i wzniosłości Boga. W sensie proroczym uskrzydlone stwory wskazują na Chrystusa, ale wtórnie uznano je za atrybuty czterech ewangelistów – lwa uczyniono towarzyszem św. Marka. Zwierzę ukazane u jego stóp nawiązuje również do początku zapisanej przez niego Ewangelii, w której porównuje on głos św. Jana Chrzciciela do ryku lwa.
Św. Marek, Ponikiew, kościół św. Aleksego; z prawej: Św. Marek, Orawka kościół, św. Jana Chrzciciela
Św. Marek, Ponikiew, kościół św. Aleksego; z prawej: Św. Marek, Orawka kościół, św. Jana Chrzciciela

Św. Tekla

Drugą świętą jest Tekla, która została skazana na śmierć z powodu przyjęcia wiary chrześcijańskiej. Kiedy płomienie mającego strawić ją ognia ugasił deszcz, oddano ją na pożarcie dzikim zwierzętom – w przedstawieniach ogranicza się je do wizerunku lwa. Zwierzęta nie zrobiły jej krzywdy, a lew symbolizuje w tym przypadku siły zła (pogańskie), które ujarzmia, czy też pokonuje szczera wiara świętej.

_

Sw. Hieronim

Z kolei lew odpoczywający w towarzystwie św. Hieronima nawiązuje do legendy, zgodnie z którą święty miał wyjąć cierń z jego łapy, za co ten pozostał mu wierny. W tym przypadku lew jest więc symbolem odwagi i męstwa.
Św. Hieronim, Głębowice, kościół Matki Boskiej Szkaplerznej; z prawej: Św. Hieronim, Sucha Beskidzka, Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Św. Hieronim, Głębowice, kościół Matki Boskiej Szkaplerznej; z prawej: Św. Hieronim, Sucha Beskidzka, Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny

Powiązane dzieła

Inne nasze artykuły

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności