Małopolscy artyści

Marian Szczurowski - (nie)znany malarz religijny

Paulina Kluz

Podczas inwentaryzacji kościołów Archidiecezji Krakowskiej udało się zidentyfikować znaczną grupę dzieł dotychczas słabo znanego malarza – Mariana Szczurowskiego. W toku dalszych badań okazało się, że w świątyniach małopolskich znajduje się wiele prac opatrzonych jego sygnaturą.
O samym malarzu wiadomo bardzo niewiele. Urodził się w Podgórzu-Krakowie, z którym związany był również w późniejszym czasie. Szczurowski kształcił się w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie w latach 1876-1884 i 1887-1888. Był uczniem Jana Matejki. Wzmianki o zakupywaniu jego obrazów w Krakowie pozwalają sądzić, że prowadził w tym mieście pracownię malarską. Szczurowski był aktywny głównie w pierwszej ćwierci XX wieku, jego ostatnia rozpoznana praca datowana jest na 1927 rok. W zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej zachował się nekrolog Mariana Szczurowskiego, według którego „artysta malarz przeżywszy lat 66, po długiej, a ciężkiej chorobie (…) zasnął w Panu dnia 27 lutego 1929 r.”*. Na jego podstawie można wnioskować, że malarz urodził się w 1860 lub 1861 roku.
 
Rozpoznana dotychczas twórczość malarska Szczurowskiego obejmuje tematykę wiejską, historyczną, religijną oraz portrety. Spośród tych pierwszych znanych jest kilka przedstawień wsi oraz postaci w strojach ludowych, jak „Przycinanie kwiatów” (1910), „Dziewczyna z jagodami” (Muzeum w Bielsku Białej, pocz. XX w.). Udało się odnaleźć jeden obraz Szczurowskiego o tematyce historycznej, mianowicie „Tryptyk grunwaldzki” z 1910 roku, powielony w grafice przez Zakład Graficzny Franciszka Ksawerego Ziółkowskiego z Pleszewa dla Zakładu Artystyczno-Rzeźbiarskiego Zygmunta Wałaszka z Krakowa. Znikoma jest również ilość zachowanych portretów jego autorstwa. Przykładowo w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa znajdują się dwa konterfekty rzemieślników i członków cechu zbiorowego – Fryderyka Schuha i Ludwika Szklarskiego, sygnowane przez tego malarza. Można się domyślać, że znacznie większa ilość obrazów tego rodzaju pędzla Szczurowskiego zachowana jest w zbiorach prywatnych.
 
Rozpoznane oeuvre malarza wskazuje, iż zorientowany był przede wszystkim na malarstwo religijne. Obrazy autorstwa Szczurowskiego najliczniej zachowały się w świątyniach i klasztorach małopolskich. Znane są również wykonane przez niego polichromie kościelne. W samym Krakowie jego sygnowane obrazy znajdują się w zbiorach klasztornych sióstr albertynek („Brat Albert wśród ubogich”), w kościołach misjonarzy pw. Nawrócenia św. Pawła („Św. Teresa od Dzieciątka Jezus”) oraz pw. Św. Wincentego à Paulo („Głowa Chrystusa”, 1925), a także w świątyni św. Józefa w Podgórzu („Św. Józef z Dzieciątkiem na tle panoramy Krakowa”, 1908) czy w zbiorach klasztornych bonifratrów („Św. Jan Boży”) oraz franciszkanów („Głowa Chrystusa”).
 
Największy zespół prac Szczurowskiego udało się zlokalizować w kościele św. Klemensa w Trzemeśni. W 1910 roku wykonał niemal cały wystrój malarski tej świątyni, datowany i sygnowany, tj. obrazy do trzech ołtarzy („Św. Antoni Padewski”, „Św. Augustyn”, „Św. Katarzyna Aleksandryjska”, „Św. Józef z Dzieciątkiem”, „Św. Sebastian”, „Matka Boska Różańcowa ze św. Dominikiem i św. Katarzyną Sieneńską”), sceny figuralne na ścianach i stropie nawy („Św. Jakub z aniołem”, „Św. Izydor Oracz”, „Św. Stanisław Kostka”, „Św. Kazimierz Jagiellończyk”, „Św. Stanisław z Piotrowinem”, „Św. Jan Kanty”, „Św. Klemens”) oraz na balustradzie chóru muzycznego („Dawid”). W tym samym roku zrealizował również szeroko zakrojone prace malarskie w świątyni w Kozłowie k. Miechowa. Szczurowski jest autorem tamtejszej polichromii z przedstawieniami Wniebowzięcia na sklepieniu (wg Murilla), św. Alojzego Gonzagi, św. Stanisława Kostki, św. Kazimierza i św. Antoniego Padewskiego na ścianach nawy wraz z wizerunkami Dawida i św. Cecylii na balustradzie chóru. Do ołtarzy namalował obrazy „Przemienienie Pańskie” (wg Rafaela) oraz „Św. Izydor Oracz”.
 
Szczurowski wykonał obrazy do kościołów w Gdowie („Najświętsze Serce Jezusa”, 1. ćw. XX w.), w Zembrzycach („Matka Boska przekazująca szkaplerz św. Szymonowi Stockowi”, ok. 1920), w Ślemieniu („Św. Franciszek obejmujący Chrystusa na krzyżu”, wg Murilla, 1. ćw. XX w.), w Wierzchosławicach („Pieta”), w Jangrocie („Św. Stanisław Kostka”, „Św. Alojzy Gonzaga”, 1900) i w Górce Duchownej (kopia obrazu Matki Boskiej Pocieszenia, 1927). Według źródeł wykonał również niezachowany dziś obraz Matki Boskiej Anielskiej do świątyni w Zawoi (1920). W 1920 roku Szczurowski razem z Teodorem Pitalem z Myślenic odnowili dekorację malarską w kaplicy Matki Boskiej w kościele parafialnym w Myślenicach.

Obrazy Szczurowskiego reprezentują nurt tradycyjny w malarstwie religijnym przełomu XIX i XX wieku. Malowane przez niego wizerunki świętych i kompozycje scen są konwencjonalne oraz stanowią kontynuację dziewiętnastowiecznych schematów przedstawieniowych. Wpisują się tym samym w nurt współistniejący z żywo rozwijającymi się w tym czasie nowymi rozwiązaniami dla sztuki sakralnej proponowanymi przez artystów młodopolskich.

Malarstwo Szczurowskiego cechowała swoboda w zakresie używanych środków, co świadczy o dobrym warsztacie. Tworzone przez niego postacie przyjmują naturalne pozy, mają łagodnie i plastycznie oddane elementy anatomiczne, jak twarze i dłonie. Szaty są miękko i swobodnie drapowane, a ich ekspresja często wyrażona jest poprzez wyraźne podkreślenie fałd impastami lub zamaszystymi pociągnięciami pędzla. Szczegółowo oddane postacie przedstawione są zawsze na równie starannie komponowanych tłach, ukazujących wnętrza lub pejzaż o dopracowanych elementach tworzących spójną treściowo scenę. Warto zwrócić uwagę na częstą praktykę wzorowania się przez malarza na reprodukcjach dzieł malarstwa europejskiego (np. Rafaela, Murilla), które były bardzo popularne w XIX wieku, jak i początkiem kolejnego stulecia. Szczurowski okazał się być wprawnym malarzem, który szybko był w stanie wypełnić zapotrzebowanie na wystroje malarskie świątyń (por. ilość realizacji w 1910 roku!). Jako twórca korzystał z różnych źródeł inspiracji, ale tworzył również autorskie kompozycje.

Dzieła Szczurowskiego cieszyły się uznaniem i najpewniej sporym zainteresowaniem, skoro pozyskiwał tak wiele zamówień w samym Krakowie, jak i Małopolsce. Jednak na tle najciekawszych zjawisk artystycznych środowiska krakowskiego przełomu XIX i XX wieku jego twórczość pozostaje konwencjonalna i stosowna, o dobrym poziomie wykonania i poprawności ikonograficznej, adekwatna dla zleceniodawców o stosunkowo tradycyjnym guście osadzonym jeszcze w minionej epoce. Niewątpliwie dalsza identyfikacja dzieł Szczurowskiego i ich analiza będą niezwykle istotne dla pełnego rozpoznania jego twórczości wpisującej się w różnorodność zjawisk i nurtów tego okresu w malarstwie. 


Bibliografia:
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 2: Kościoły i klasztory śródmieścia, 1, red. Adam Bochnak, Jan Samek, Warszawa 1971, s. 128.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 5: Kazimierz i Stradom. Kościoły i klasztory, 2, red. Izabella Rejduch-Samkowa, Jan Samek, Warszawa 1994, s. 38, 77.
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 8: Kleparz. Kościoły i klasztory, red. Izabella Rejduch-Samkowa, Jan Samek, Warszawa 2000, s. 44.
Marjan Szczurowski artysta malarz przeżywszy lat 66, [...] zasnął w Panu dnia 27 lutego 1929 r. [...], nekrolog, Biblioteka Jagiellońska, 224651 V Sz 14, źródło: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/859211/edition/826764/content [dostęp: 23 II 2021].
Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pieknych w Krakowie, 1816-1895, oprac. Jadwiga Jeleniewska-Ślesińska, Władysław Ślesiński, Andrzej Załuski, red. Józef E. Dutkiewicz, Wrocław 1959, s. 270.
Wiśniewski Jan, Dekanat Miechowski, Radom 1917, s. 72.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem, Marjówka Opoczyńska 1933, s. 107.
Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska, red. Sławomir Brzezicki, Joanna Wolańska, Warszawa 2016, s. 1442, 1496.

* Dziękuję Panu Szymonowi Wilkowi za przekazanie tej informacji.
sygnatura Mariana Szczurowskiego
Trzemeśnia, kościół św. Klemensa, Św. Katarzyna Aleksandryjska, 1910
Trzemeśnia, kościół św. Klemensa, Św. Augustyn, 1910
Trzemeśnia, kościół św. Klemensa, Św. Antoni Padewski, 1910

Powiązane dzieła

Inne nasze artykuły

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności