Kościół Wszystkich Świętych

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
myślenicki
Gmina
Siepraw
Miejscowość
Zakliczyn
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Myślenice
Parafia
Parafia Wszystkich Świętych
Tagi
architektura drewniana konstrukcja słupowo-ryglowa konstrukcja zrębowa kościół drewniany ks. Wojciech Brandysiewicz
Identyfikator
DZIELO/17346
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1774-1775
Fundator
ks. Wojciech Brandysiewicz i parafianie
Technika i materiał
drewno modrzewiowe i sosnowe, blacha miedziana, techniki ciesielskie, stolarskie, snycerskie, blacharskie
Wymiary podstawowe
Inne wymiary – nawa kościoła: długość 11,8 m; szerokość 10,8 m; wysokość 7,5 m; prezbiterium: długość 4 m; szerokość 7,4 m; wysokość 7,1 m dzwonnica: długość 5,6 m; szerokość 5,30 m
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pierwszym kościołem w Zakliczynie była prawdopodobnie świątynia sprzed 1325 roku, zburzona w 1566 roku. Nowy kościół wzniesiono dopiero w 1593 roku. Według akt wizytacji z 1730 i 1747 roku znajdowało się w nim pięć ołtarzy: Wszystkich Świętych, Matki Boskiej Różańcowej, Chrystusa Bolesnego, Ukrzyżowania oraz św. Antoniego. W latach 1774-1775 zbudowano kolejny kościół kosztem ówczesnego proboszcza Wojciecha Brandysiewicza i parafian. Budową kierował Antoni Wacławik. 22 października 1776 konsekracji nowej świątyni dokonał biskup pomocniczy Franciszek Potkański, który jednocześnie poświęcił trzy nowe ołtarze: Wszystkich Świętych, św. Antoniego oraz Matki Boskiej Różańcowej. Świątynię dobudowano do starej dzwonnicy – niskiej, o pochyłych ścianach i nadwieszonej izbicy, nakrytej czterospadowym daszkiem z wieżyczką na sygnaturkę. Przypuszcza się, że ksiądz Wojciech Brandysiewicz na wybudowanie kościoła poświęcił część srebrnych wotów, których nie odnotowano już w inwentarzu kościoła z 1789 roku. W ołtarzach, w większości umieszczono stare obrazy z poprzedniej świątyni. 26 sierpnia 1850 uroczyście odsłonięto odnowiony obraz Matki Boskiej Zakliczyńskiej. W tym też roku Jakub Gubała wykonał kamienną kropielnicę. Za namową proboszcza Jędrzeja Kowalczyka parafianie wystawili nowy Ogrójec, do którego obraz Chrystusa w grobie namalował Sebastian Stolarski. W 1853 roku sprawiono nowe organy, które wykonał Franciszek Rieger z Jagerndorf. Rok później przystąpiono do remontu kościoła, w trakcie którego pokryto świątynię i dzwonnicę nowymi gontami. Równocześnie odrestaurowano dzwonnicę. Z czasem wyginała się coraz bardziej ściana północna kościoła, więc w 1857 roku umocniono ją drewnianymi kleszczami. Do prac remontowych powrócono też w 1862 roku. W tym czasie sprawiono dwa obrazy: św. Izydora oraz św. Floriana, być może namalowane przez Sebastiana Stolarczyka. Przez kolejne czterdzieści lat stan świątyni musiał się jednak znacznie pogorszyć, ponieważ na początku XX wieku pojawiły się głosy o budowie nowego kościoła. Rozpoczęto również zbierać na ten cel fundusze z kilkuletnią przerwą w trakcie pierwszej wojny światowej. Jednakże w 1924 roku okazało się, że sumy zgromadzone w koronach i markach polskich straciły na wartości w wyniku hiperinflacji. Ponadto w maju 1922 roku huraganowy wiatr zniszczył wieżę kościoła, a jej naprawa kosztowała 200.000 marek polskich z trudem uzbieranych do tej pory przez parafian. Plan budowy nowej świątyni legł w gruzach. Rozpoczęto zatem remont starej świątyni. Kościół pokryto nowym gontem, jedną część w 1925 roku, a drugą w 1930 roku. W 1928 roku zakupiono dwa dzwony w miejsce starych, skonfiskowanych w czasie pierwszej wojny światowej. Jeden ufundowali Józef i Aleksander Czaccy, ówcześni właściciele Zakliczyna, a zarazem kolatorowie kościoła. Drugi parafianie, zarówno miejscowi, jak i ci przebywający w Ameryce. Ale i te dzwony zostały skonfiskowane, tym razem podczas drugiej wojny światowej. W kościele pozostały tylko: dzwon z 1761 roku oraz sygnaturka z 1659 roku przechowywana na plebani (nowe dzwony ufundowano dopiero w 1996 roku). Po wojnie przeprowadzano kolejne remonty kościoła i konserwacje jego wyposażenia. W 1958 roku ukończono jego elektryfikację. Polichromię kościoła wykonał artysta malarz Józef Furdyna w 1969 roku. W 1967 roku z obu stron wieży dostawiono dwie dobudówki. W 2000 roku, czyli w 225 rocznicę budowy kościoła uczczono pamięć fundatora, księdza Wojciecha Brandysiewicza pamiątkową tablicą. Ogrodzenie kościoła zostało wykonane w 2001 roku, w czasie gdy proboszczem parafii był ksiądz Stanisław Pająk. Na słupkach ogrodzenia umieszczone są płaskorzeźby przedstawiające sceny z tajemnic różańcowych, wykonane przez Marka Kluskę z Tokarni, fundacji Mariana Musielaka i Marka Komperdy z Zakliczyna. W 2010 roku kościół pokryto nowym gontem, a także wykonano generalny remont wieży, w trakcie którego podwyższono ją i zmieniono formę dachu na współgrającą z całą świątynią. W 2012 roku wystawiono obok kościoła nową dzwonnicę, do której przeniesiono dzwony obciążające konstrukcję starej wieży przy kościele.

Opis

Kościół orientowany, drewniany o konstrukcji zrębowej z wieżą o konstrukcji słupowo-ryglowej na rzucie kwadratu. Nawa prostokątna z węższym, prostokątnym prezbiterium zamkniętym trójboczną absydą. Przy prezbiterium, od północy znajduje się zakrystia, a przy nawie, od południa – kruchta. Na osi nawy, od zachodu wieża o pochyłych ścianach z nadwieszoną izbicą. W kościele sześć otworów okiennych w kształcie stojących prostokątów, ujętych opaskami z prostych listew: dwa od strony północnej i cztery od strony południowej. Na zewnątrz okien zamontowane są współczesne kraty z ozdobnych prętów. Główne wejście do kościoła od zachodu w przyziemiu wieży. Dach dwuspadowy, od wschodu trójspadowy, wykonany w konstrukcji krokwiowo-jętkowej z podwójnymi jętkami, kryty gontem. Zakrystia zadaszona przedłużoną połacią głównego dachu. Na osi kalenicy dachu wieżyczka na sygnaturkę, barokowa z latarnią, kryta blachą miedzianą. Z zewnątrz ściany kościoła i wieży pokryto szalunkiem pionowym z listwami na stykach łączenia desek. Nadwieszona izbica wieży z wyciętymi ornamentami na dolnych zakończeniach desek. W czterech ścianach izbicy po dwa okna w kształcie stojącego prostokąta, zamknięte łukiem nadwieszonym. Wieża nakryta daszkiem czterospadowym, krytym gontem. Do obu stron wieży dostawione nowe dobudówki: w południowej umieszczono schody na chór muzyczny, a w północnej znajdują się pomieszczenia gospodarcze. Kościół w przyziemiu jest podbudowany betonowym cokołem, silnie wysuniętym przed lico ścian i zabezpieczony małym daszkiem.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół został wybudowany w latach 1773-1775. Według Mariana Korneckiego przez majstra Antoniego Wacławika. Świątynia posiada formę typową dla drewnianych kościołów małopolskich z czasów późnego baroku, którą nawiązuje do tradycyjnych układów i schematów, opartych na doświadczeniach ciesielskich poprzednich stuleci. Architektura drewniana XVIII wieku rozwijała się w trzech odmiennych nurtach: pierwszym, w którym imitowano murowane realizacje barokowe; drugim, w którym tradycyjne układy i schematy przeplatane były z formami barokowymi oraz trzecim, będącym kontynuacją dawnych konstrukcji architektonicznych z kilkoma nowoczesnymi rozwiązaniami. Istotną zmianą było odrzucenie stosowanego powszechnie w XVIII wieku systemu więźbowo-zaskrzyniowego, co w konsekwencji odrzuciło również więźbę storczykową i przyczyniło się do rozbicia bryły. W dalszej kolejności prowadziło to podobnie, jak w świątyni w Zakliczynie do obniżenia wysokości dachów, a podwyższenia ścian. W XVIII wieku pojawiło się również niestosowane wcześniej szalowanie. Podobnie okna, które we wcześniejszej epoce umieszczane były wyłącznie po stronie południowej, tutaj znalazły umiejscowienie już po obu stronach świata: północnej i południowej. Ich kształt również utracił poprzednie gotyckie, czy renesansowe formy — w nurcie trzecim osiemnastowiecznej architektury drewnianej przybrały one kształt stojącego prostokąta. Elementem sięgającym do jeszcze siedemnastowiecznej architektury w kościele w Zakliczynie jest natomiast wieża o pochyłych ścianach z nadwieszoną izbicą, charakterystyczna i popularna w XVI i XVII wieku, w swej genezie posiadająca jeszcze formę „obronną”. W małopolskich kościołach drewnianych wieże dostawione do korpusu odgrywały ważną rolę użytkową, ale i kompozycyjną, bowiem swoją bryłą i wysokością zwykle dominowały nad architekturą całego zespołu sakralnego i jego otoczenia. Inaczej jest w przypadku kościoła w Zakliczynie, w którym wieża nawet nieco niższa od nawy głównej nie dominuje, lecz wkomponowuje się w bryłę kościoła. O tej nietypowej formie architektonicznej świątyni złączonej z niższą wieżą zadecydowało wybudowanie ich w innych okresach czasowych: wieża powstała wcześniej, a kościół w latach 1774-1775. Takie zróżnicowanie wysokości, w którym wieża jest niższa od kościoła nawiązuje jeszcze do tradycji gotyckiej (np. kościoły w Bliznem, Rajbrocie i Sękowej). Wieża ta do początku XXI wieku posiadała również tradycyjną funkcję dzwonnicy, którą przejęła druga, wybudowana w 2012 roku za kościołem, od strony wschodniej. Wiele pytań pojawia się przy datowaniu starszej dzwonnicy. Część badaczy powtarza formułę, że wieża została wystawiona w 1729 roku i pochodzi z wcześniejszego kościoła, nie podając jednak źródła z którego pochodzi tak precyzyjna data. Natomiast architekt Jerzy Smólski przeprowadzając analizę konstrukcji wieży zauważył, że konstrukcja słupowa trzonu wieży z izbicą została zmontowana bardzo precyzyjnie z użyciem tylko nielicznych kołków drewnianych, co świadczy o wysokim kunszcie warsztatu pochodzącego z XV lub XVI wieku. Tezę te argumentuje również wskazując na usztywnienie ścian poziomymi wieńcami z belek i zastrzałami krzyżulcowymi w osiach ścian o dwóch systemach symetrycznych układów krzyżulcowych. Takie układy wzmocnień drewnianych świątyń występowały w gotyku. Zatem obecna wieża prawdopodobnie jest starsza niż sądzono i pochodzi z poprzedniego kościoła wybudowanego w 1618 roku lub nawet jeszcze starszego z 1593 roku.

Streszczenie

Kościół Wszystkich Świętych w Zakliczynie zbudowano w latach 1774-1775 kosztem ówczesnego proboszcza Wojciecha Brandysiewicza i parafian. 22 października 1776 konsekracji nowej świątyni dokonał biskup pomocniczy Franciszek Potkański, który jednocześnie poświęcił trzy nowe ołtarze: Wszystkich Świętych, św. Antoniego oraz Matki Boskiej Różańcowej. Świątynię dobudowano do starej dzwonnicy – niskiej, o pochyłych ścianach i nadwieszonej izbicy, nakrytej czterospadowym daszkiem z wieżyczką na sygnaturkę. W ołtarzach, w większości umieszczono stare obrazy z poprzedniej świątyni. W 2000 roku, czyli w 225 rocznicę budowy kościoła uczczono pamięć fundatora, księdza Wojciecha Brandysiewicza pamiątkową tablicą. W 2012 roku wystawiono obok kościoła nową dzwonnicę, do której przeniesiono dzwony odciążające konstrukcję starej wieży przy kościele.
W świątyni znajduje się szereg cennych zabytków. Do najstarszych należą gotycka figura Chrystusa Ukrzyżowanego, figura Chrystusa Zmartwychwstałego z XVI wieku i kamienna chrzcielnica z około połowy XVII wieku. Ołtarz główny oraz dwa ołtarze boczne i ambona tworzą integralny wystrój kościoła, który prawdopodobnie został wykonany przez warsztat kieżmarskiego artysty Johanna Feega około 1775 roku. Program ikonograficzny ołtarza głównego z obrazem „Wszystkich Świętych” bezpośrednio nawiązuje do wezwania świątyni. Na jego zasuwie znajduje się obraz „Ukrzyżowanie” z wizerunkiem fundatora kościoła ks. Wojciecha Brandysiewicza. Z kolei w zwieńczeniu umieszczone jest płótno przedstawiające Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny z datą „1775” nieznanego malarza. Z podobnego okresu, prawdopodobnie z warsztatu Feega pochodzą figury polskich świętych: św. Wojciecha, św. Stanisława, św. Kazimierza, św. Jana Kantego. Z kolei w ołtarzach bocznych umieszczono: w jednym wizerunek Matki Boskiej Zakliczyńskiej, a w drugim obraz Ecce Homo z 1730 roku. Na uwagę zasługuje również krucyfiks podtrzymywany przez anioły, zawieszony na belce tęczowej świątyni, ukazujący przedstawienie nazywane Znakiem Syna Człowieczego.

Bibliografia

"Monografia powiatu myślenickiego", Kraków 1972
Mysiński Aleksander, "Dzieje parafii pw. Wszystkich Świętych w Zakliczynie k. Myślenic", Zakliczyn 2001
Brykowski Ryszard, Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej", Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984
Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce", Kraków 2000
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Acta visitationis decanatuum Dobczycensis et Lipnicensis ex delegatione Cel. Principis R.D. Andrea Stanislai Kostka comitis in Załuskie Załuski, episcopi Cracoviensis ducis Severiae, per Clementem Stanislaum Kostka Herka, Phil. Doctorem et Professorem, Collegam minorem, Ecclesiae Collegiatae Boboviensis custodem, parochiae Droginensis curatum a.D. 1747 die vero 3 mensis Decembris inchoata et 1748 die 22 mensis Martii expeditae

Autor: Andrzej Stanisław Kostka Załuski

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...
Archiwum parafialne kościoła w Zakliczynie, Inwentarz parafii Zakliczyn, oprac. ks. Józef Stopka, 2018.

Archiwum Muzeum Archidiecezjalnego im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie, Dokumentacja powykonawcza z prac remontowo-konserwatorskich związanych z wymianą pokrycia z gontów drewnianych nad nawą kościoła pw. Wszystkich Świętych w Zakliczynie, oprac. Jacenty Bielawski, 2010.

Archiwum Muzeum Archidiecezjalnego im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie, Przebudowa wieży kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych w Zakliczynie, oprac. Bogna Gostyńska, 2010.

Archiwum Muzeum Archidiecezjalnego im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie, Budowa dzwonnicy wolnostojącej w zabytkowym zespole kościoła pod wezwaniem Wszystkich Świętych w Zakliczynie, oprac. Bogna Gostyńska, Marcin Sieja, 2011.

Archiwum Muzeum Archidiecezjalnego im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie, Analiza i ocena historyczna architektury i konstrukcji drewnianej wieży kościelnej w Zakliczynie, oprac. Janusz Smólski, 2011.

Archiwum Muzeum Archidiecezjalnego im. Kardynała Karola Wojtyły w Krakowie, Dokumentacja powykonawcza z remontu konserwatorskiego kościoła i wieży dzwonnicy kościoła pw. Wszystkich Świętych w Zakliczynie, oprac. Jerzy Bielawski, 2012.

Inne dzieła tego autora

Inne dzieła z tego roku

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół Wszystkich Świętych", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-wszystkich-swietych-4

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności