Kościół św. Mikołaja

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Kocmyrzów-Luborzyca
Miejscowość
Czulice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wawrzeńczyce
Parafia
Św. Mikołaja
Tagi
architektura drewniana kościół drewniany
Identyfikator
DZIELO/12482
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1547 rok
Fundator
Jan Czulicki (?)
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska
Technika i materiał
drewno modrzewiowe, roboty ciesielskie, stolarskie, snycerskie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pierwszy kościół w Czulicach był wzmiankowany w latach 1325-1327. W 1438 roku został uposażony przez Jana Czulickiego, herbu Czewoja. Drugi kościół wybudowano w pierwszej połowie XVI wieku. Być może nastąpiło to w 1547 roku, tak jak wskazuje data umieszczona na portalu południowym kościoła. Najwcześniej kościół był wzmiankowany w wizytacji z 1596 roku. Świątynia była wielokrotnie remontowana. Jedna z ważniejszych restauracji miała miejsce w 1720 roku z fundacji Zygmunta Morskiego. Kolejna rozpoczęła się w 1781 roku: „[Ksiądz] Franciszek Minocki (...) z Panią Anną z Morskich Grodzicką Kasztelanową Oświęcimską, wysokich cnót Kollatorką, wspólnie łożonym nakładem, z samych prawie fundamentów, reperuie Kościół”. Prawdopodobnie remont trwał kilka lat, bowiem jeszcze podczas wizytacji w 1783 roku nie podjęto się opisu kościoła ze względu na trwające prace „dla znaczney reparacyi, w którey teraz iest exekrowany, y dlatego co do materyalnego stanu nie opisuje się”. Wtedy też kościół uzyskał obecne, rokokowe wyposażenie. W inwentarzu z 1827 roku zapisano, że prezbiterium od nawy oddzielała drewniana balustrada (dziś nie zachowana). Czwarta renowacja kościoła miała miejsce w 1856 roku i wiązała się z wykonaniem nowej polichromii. Dziesięć lat później w historię kościoła wpisało się nieszczęśliwe wydarzenie. Od uderzenia pioruna spłonęła część świątyni wraz z obrazem Najświętszej Marii Panny w ołtarzu bocznym. Początek XX wieku upłynął pod znakiem kolejnych remontów kościoła, gdyż jak pisał proboszcz Andrzej Bielski w 1902 roku: „kościół tak jest zdezelowany, że w czasie burzy chwieje się cały i grozi zawaleniem się”. W 1906 roku wymieniono pokrycie dachu z gontu na dachówkę, nałożono kolejny szalunek i wymieniono inne elementy, jak chociażby stolarkę drzwiową w szesnastowiecznych portalach. Przy końcu XX wieku kościół również wymagał natychmiastowych prac remontowych, które rozpoczęto w 1995 roku z inicjatywy księdza Wiesława Grzechyni. Przeprowadzono naprawę dachu i dzwonnicy, całkowicie przebudowano wieżyczkę na sygnaturkę, ponadto poddano konserwacji wszystkie drewniane, konstrukcyjne elementy świątyni oraz polichromię. Wymieniono również zniszczone okna. W następnym roku przystąpiono do renowacji wyposażenia świątyni: ambony i ołtarza głównego, a w 1997 roku ołtarzy bocznych. Ten kompleksowy remont świątyni zakończył się w 1998 roku. Wnętrze kościoła pokrywa polichromia, która powstała w 1947 roku. Do najstarszych, gotyckich elementów świątyni należą trzy portale i jedno obramienie okienne, płyta epitafijna domniemanego fundatora Jana (?) z Czulic z XV wieku osadzona w posadzce prezbiterium, przedstawiająca rycerza w hełmie o typie czeskiej kapaliny a także rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z ostatniej ćwierci XIV wieku, znajdująca się w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie. Drugi ważny zabytek, obecnie znajdujący się poza świątynią w Czulicach to obraz przedstawiający trzech św. Janów (Ewangelistę, Chrzciciela oraz Jałmużnika), który przechowywany jest w skarbcu Bazyliki Mariackiej w Krakowie. Z kolei z zakresu złotnictwa należy wymienić kielich i monstrancję, sygnowane przez Marcina Lekszyckiego, krakowskiego złotnika, czynnego w latach 1763-1798. W inwentarzu z początków XVIII wieku oraz w wizytacji z 1783 roku odnotowano, że obok kościoła stała drewniana dzwonnica z dwoma dzwonami (niezachowana).

Opis

Kościół usytuowany jest w centrum wsi na niewielkim wzniesieniu, orientowany, drewniany, o konstrukcji zrębowej, oszalowany. Jego bryłę tworzy trójbocznie zamknięte prezbiterium, jednonawowy korpus, zakrystia skomunikowana ze skarbcem oraz kruchty od południa i zachodu. Całość pokrywają oddzielne dla nawy i prezbiterium dachy, nad nawą znajduje się wieżyczka na sygnaturkę. Wnętrza niższego, trójbocznie zamkniętego prezbiterium i szerszej, prawie kwadratowej nawy nakryte są stropem. Ściany kościoła zostały podzielone na przęsła kanelowanymi pilastrami ustawionymi na cokołach i zwieńczone profilowanym gzymsem, wyłamującym się na kapitelach. W prezbiterium znajdują się dwa okna od południa i dwa w bocznych ścianach wschodniego zamknięcia; korpus jest oświetlony od południa dwoma oknami. Wszystkie okna zamknięte są łukiem odcinkowym i umieszczone w prostokątnych obramieniach. Przestrzeń między prezbiterium a nawą jest nieznacznie zawężona wydatnymi pilastrami ustawionymi pod arkadą tęczową o łuku koszowym. W środkowym przęśle prezbiterium znajduje się wejście do północnej zakrystii, z profilowanym portalem zamkniętym łukiem trójlistnie ściętym. Na osi ściany południowej umieszczono prostokątny portal, ozdobiony od strony kruchty profilowaniem, a w nadprożu zdwojonym łukiem w „ośli grzbiet”. Pod nim ornament arkadkowy i wyryta data „1547”. Główne wejście w ścianie zachodniej obejmuje profilowany od strony kruchty portal, który podobnie jak poprzedni zamknięty jest zdwojonym łukiem w „ośli grzbiet”. Chór muzyczny opiera się na dwóch kwadratowych słupach ustawionych diagonalnie (górą dekoracyjnie wycinanych), z parapetem o linii wklęsło-wypukłej. W południowo-zachodnim narożu znajdują się schody na chór osłonięte deskami. Zakrystia jest założona na rzucie prostokąta, przekryta pułapem, z lisicami na ścianie południowej i zachodniej. W osi ściany wschodniej zakrystii umieszczono okno zamknięte łukiem odcinkowym, a w narożu południowo-zachodnim schody na ambonę. W zachodniej ścianie zakrystii znajduje się prostokątne przejście do wąskiego przedsionka i dalej do dawnego skarbca przylegającego do korpusu. Kruchty są założone na rzucie prostokąta, wzdłużnie przylegającego do korpusu i przykryte stropem. Naprzeciw fasady ustawiono wolnostojącą, murowaną dzwonnicę.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół św. Mikołaja w Czulicach został prawdopodobnie wzniesiony około 1547 roku w typowym układzie wnętrza z podziałem na dwa człony odpowiadające potrzebom liturgii: prezbiterium stanowiące część kapłańską oraz nawę, przeznaczoną dla wiernych. Samo ukształtowanie bryły i detal architektoniczny przejawiają jeszcze w pewnym stopniu gotyckie cechy stylowe, o czym świadczą zastosowane w nim strzeliste proporcje oraz gotyckie elementy architektoniczne, widoczne zwłaszcza w obramieniach portali zamkniętych łukiem w „ośli grzbiet”. Również rozmieszczenie otworów drzwiowych w wejściach od zachodu i od południa oraz okiennych w południowych ścianach korpusu i prezbiterium wiąże się z typowym programem gotyckiego kościoła i znajduje liczne analogie. W gotyku unikano umieszczania okien po stronie północnej, bowiem uważano ją za strefę zła, natomiast otwory drzwiowe ze względów bezpieczeństwa ograniczano tylko do koniecznych. Kościół w Czulicach należy do małopolskiej grupy kościołów drewnianych, licznie zachowanych na terenie Małopolski historycznej: 26 świątyń z XV wieku oraz 80 z XVI wieku. Pod względem typu bryły pośród tak licznie zachowanych świątyń kościół w Czulicach stanowi wariant o charakterystycznej dla tego okresu (również w architekturze murowanej) utracie monumentalności. W tym czasie nastąpiła redukcja skali, zmniejszyła się powierzchnia, wysokość i kubatura kościołów. Ponadto kościół w Czulicach należy do lokalnej odmiany kościoła „gotyckiego” około połowy XVI wieku. Stanowi jeden z licznych przykładów rozwiązania zrywającego z zasadą wspólnego nakrycia budowli jednym dachem o jednej kalenicy nad nawą i prezbiterium. Według Mariana Korneckiego stanowi to krok wstecz ku rozwiązaniom prymitywniejszym o mniejszej odporności. Układy takie występują również w kościołach w Iwkowej z drugiej połowy XVI wieku, w Terlikówce z 1563 lub 1589 roku oraz w kościołach na pograniczu śląskim (Osiek z 1558 roku, Komornice, czy Poręba Wielka z około połowy XVI wieku). Patronem kościoła jest św. Mikołaj, biskup Miry, który żył na przełomie III i IV wieku. Rozmieszczenie wezwań w średniowiecznej diecezji krakowskiej pokazuje, iż był on niezwykle popularnym patronem świątyń wiejskich. Zdaniem Jerzego Rajmana dowodzi to wczesnemu zadomowieniu się kultu świętego biskupa w pobożności ludowej, która mogła wynikać z faktu, iż widziano w nim opiekuna ludzi młodych, więźniów, domowego dobytku, czy trzody przed napaścią dzikich zwierząt.

Streszczenie

Kościół św. Mikołaja w Czulicach został wybudowany w 1547 roku. Należy do lokalnej odmiany kościołów „gotyckich” w Małopolsce około połowy XVI wieku. Stanowi jeden z licznych przykładów rozwiązania zrywającego z zasadą wspólnego nakrycia budowli jednym dachem o jednej kalenicy nad nawą i prezbiterium. Interesującym elementem architektonicznym świątyni są portale zamknięte łukiem w „ośli grzbiet”, zwłaszcza portal południowy ozdobiony arkadowaniem i datą budowy kościoła. Do najstarszych dzieł sztuki z wyposażenia świątyni należą: płyta epitafijna domniemanego fundatora Jana Czulickiego z XV wieku osadzona w posadzce prezbiterium, a także gotycka rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z ostatniej ćwierci XIV wieku, obecnie znajdująca się w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie. Drugi ważny zabytek, obecnie przechowywany poza świątynią w Czulicach to obraz przedstawiający trzech św. Janów (Ewangelistę, Chrzciciela oraz Jałmużnika), który znajduje się w skarbcu Bazyliki Mariackiej. Obecne wyposażenie kościoła stanowią barokowe ołtarze, w których umieszczone są dzieła krakowskich malarzy: Teodora Stachowicza i Kazimierza Mołodzińskiego.

Bibliografia

"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Rotter Lucyna, "Kościół p.w. św. Mikołaja w Czulicach. Historia i sztuka", Kraków 2004
Krasnowolski Bogusław, "Leksykon zabytków architektury Małopolski", Warszawa 2013
Łepkowski Józef, "Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa", Kraków 1863 , s. 41-41
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
Rotter Lucyna, "Historyczne i artystyczne aspekty kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja w Czulicach" , „Folia Historica Cracoviensia” , s. 167-180
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Brykowski Ryszard, Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej", Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984
Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce", Kraków 2000
Kornecki Marian, "Małopolskie kościoły drewniane w XVI i XVII wieku, cz. 1" , „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” , s. 129-146
Cisowski Bartłomiej, Duda Marta, "Szlak architektury drewnianej. Małopolska", Kraków 2005
Rajman Jerzy, "Sfera sacrum chrześcijańskiego w przestrzeni wsi podkrakowskiej w średniowieczu" , [w:] "O dziedzictwie kulturowym wsi podkarpackiej" , red.Wyżga Mateusz , Kraków-Raciborowice 2012 , s. 29-52
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian , "Sztuka Ziemi Krakowskiej", Kraków 1982

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Compendium actorum visitationis exterioris ecclesiarum existentium in et sub decanatu Pilsnensi, Mielecensi, Ropczicensi, Biecensi, Jaslensi et Żmigrodensi, ad archidiaconatum Sandecensem pertinentium, per R. D. Christophorum Kazimirski, praepositum Tarnoviensem mandato Illustrissimi et Reverendissimi Domini Georgii S. R. E. Cardinalis praesbiteri Radziwiłł nuncupati, episcopatus Cracoviensis administratoris perpetui, in Olyka et Nieswierz ducis a. D. 1595 factae
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta oficjalatu i wikariatu generalnego krakowskiego
Acta actorum causarum, sentenciarum et obligationum coram reverendo patre domino Thoma Roznowski canonico et reverendissimi in Christo patris et domini domini Patri Dei gratia Cracoviensis. Sabbato, 26 Octobris in ecclesiam suam solenniter recepti officialis generalis Cracoviensis dinita administratura, qua fungebatur post mortem reverendissimi olim felicis recordationis domini Joannis Choiecki episcopi Cracoviensis et Regni Polonie cancelarii anno presenti currenti videlicet 1538, die 11 Marcii Piotrcovie in comiciis celebratis circiter 23 horam defuncti sepulto corpore nona eiusdemque obsequiis X respective Aprilis peractis electo sub indictione XI, pontificatu vero sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Pauli divina providencia pape tercii foeliciter moderni, anno quarto, incepta felicibus auspiciis continuantur ordine processu infrascripto

Autor: Tomasz Rożnowski

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio ecclesiarum parochialium in decanatibus Leloviensi, Kijensi, Łukoviensi, Proszoviensi, Parczoviensi et Wrocimoviensi in annis 1609 - 1614 peracta, nec non visitatio ecclesiae parochialis s. Jacobi in Casimiria per R. D. Hieronymum Reczajski, archidiaconum cathedralem Cracoviensem vigore specianuarii facta. Visitatio ecclesie parochialis in oppido Mussinensi per R. D. Andream Łukomski, Wladislaviensem et Sandomieriensem canonicum ex dommissione R. D. Petri Tylicki, episcopi Cracoviensi die 1 Julii peracta.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatuum: Pacanoviensis, Kijensis, Sokoliensis, Androwiensis, Wrocimoviensis, Proszoviensis, Vitoviensis et Bythomiensis, ad archidiaconatum Cracoviensem pertinentium in anno 1618 factae.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatuum: Wielicensis, Proszoviensis, Lipnicensis et Skalensis per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem ex commissione R. D. Andreae Lipski, episcopi Cracoviensis in a. D. 1628 - 1629 factae.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis per me Alexandrum Mathiam Rudzki Commissarium ad hoc nunus in dusbus decanatibus Lipnicensis et Voynicensis

Autor: Aleksander Maciej Rudzki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis decanatus Proszoviensis et Vitoviensis vigore instrumenti delegationis a R. D. Andrea Stanislao Kostka in Załuskie Załuski, episcopo Cracoviensi, duce Severiae - emanati in persona R. D. Mathiae Josephi a Łubna Łubiński, canonici cathedralis et consistorii generalis Cracoviensis iudicis surrogati, praepositi Ressoviensis a. D. 1747 factae
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Akta wizyty pod rządem dyecezyą J.O. Michała Jerzego Ciołka Xsiążęcia Poniatowskiego, biskupa płockiego, księcia pułtuskiego, koadiutora z całą jurysdykcją krakowksiego, xiążęcia siewierskiego, opata kommendataryusza czerwińskiego, dziekana warszawskiego, orderów Orła Białego i Świętego Stanisława kawalera, trzech dekanatów: proszowickiego, xiążnickiego i andrzejewskiego przez W.IMC.X Jacka Kochańskiego, kanonika sandomierskiego, plebana trojeckiego w roku 1783 odprawioney wypisane

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół św. Mikołaja ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-mikolaja-6

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności