Kościół św. Jakuba Apostoła

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Krzeszowice
Miejscowość
Sanka
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Krzeszowice
Parafia
Św. Jakuba Apostoła
Tagi
Matka Boska Sanecka św. Jakub Apostoł Świerczowski Zygmunt
Identyfikator
DZIELO/12655
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1618-1625
Fundator
Zygmunt Świerczowski
Technika i materiał
kamień, cegła, techniki murarskie, dachówka, blacha miedziana
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pierwszą świątynię w Sance wystawioną z fundacji rodziny Sosnieckich herbu Topór wzmiankował Jan Długosz w dziele „Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis”. W XVI wieku świątynia znalazła się rękach kalwinów za zgodą ówczesnego dziedzica wsi Marcina Świerczowskiego. W tym czasie mieszkańcy Sanki uczęszczali do kościoła w Rybnej. Sam Świerczowski pod koniec życia nawrócił się, a jego syn Zygmunt rozpoczął restaurację świątyni w 1618 roku. 5 października 1625 roku biskup krakowski Tomasz Oborski dokonał uroczystej rekonsekracji świątyni. Józef Łepkowski w swojej pracy z 1863 roku odnotował kamień opisujący to wydarzenie z herbem Kolumna(?) i inskrypcją: „Reverendis. in Christo Dnus Thomas Oborski Episc. Laodicensis Sufrag. Cracov. consecravit ecclesiam hanc anno Dni 1625 5 Octobris”. W drugiej połowie XVII wieku na wyposażenie kościoła składały się m.in. trzy ołtarze. Jednym z cenniejszych zabytków świątyni jest otoczony od XVII wieku kultem wizerunek Matki Boskiej Saneckiej. Szczególny rozwój kultu nastąpił zwłaszcza w XVIII i XIX wieku. W 1846 roku cudowny obraz przeniesiono do ołtarza głównego, a obraz patrona – św. Jakuba Apostoła do ołtarza bocznego. W XIX wieku świątynia i jej otoczenie zmieniały wygląd. W 1834 roku budowlę otaczał kamienny mur z narożnymi kaplicami. Z kolei w 1860 roku do świątyni od północnej strony dobudowano zakrystię, a w 1866 roku wieżyczkę na sygnaturkę. Pozorne sklepienia kolebkowe wykonali w 1872 roku roku Szymon Kadłuczka, Wincenty Kowalczyk i Kasper Tatarucha. Rok później na osi kościoła wybudowano drewnianą wieżę. Obecny wygląd świątyni jest wynikiem prac konserwatorskich prowadzonych od 1996 roku. W tym czasie m.in. wymieniono sklepienie nad nawą główną oraz zlikwidowano wieżyczkę sygnaturki. W 1999 roku wzniesiono niską, murowaną wieżę. W świątyni znajduje się ołtarz główny z XIX wieku i dwa ołtarze boczne z XVIII wieku. Przy lewym ołtarzu bocznym stoi chrzcielnica wzmiankowana w źródłach z 1644 roku. Bardzo ciekawymi zabytkami saneckiej świątyni są epitafia członków rodzin Świerczowskich i Kochańskich. Epitafia te zostały wykonane ze słynnego powszechnie w XVII wieku czarnego marmuru, wydobywanego w pobliskim Dębniku. Tam też działały zakłady specjalizujące się w obróbce surowca, a ich wyroby (tablice, ołtarze, chrzcielnice itp.) zdobią dziś wiele świątyń, w tym tak znane jak katedrę na Wawelu czy klasztory benedyktynów w Tyńcu i kamedułów na krakowskich Bielanach. Ponadto ze sztuki sepulkralnej zachowały się malowane portrety trumienne, w tym szczególnie popularny wśród odwiedzających świątynię portret Zofii Kochańskiej należy do szczególnej gałęzi malarstwa – portretów trumiennych, przedstawiających realistyczną podobiznę zmarłej osoby, lecz ukazanej jako żywej. Został wykonany w trzeciej ćwierci XVII wieku. Portret ten należy do zespołu siedmiu tablic epitafijnych upamiętniających pochowanych pod posadzką świątyni kolatorów z rodzin Świerczowskich i Kochańskich.

Opis

Kościół św. Jakuba Apostoła w Sance usytuowany jest na wzgórzu, w centrum wsi, na południe od głównej drogi. Teren przykościelny jest otoczony wysokim murem z wzniesionym na nim, niższym i żeliwnym płotem. W części północno-zachodniej muru zlokalizowana jest szeroka brama, od wschodu wąska furtka, a od południa wejście na cmentarz.

Kościół jest orientowany, murowany, otynkowany, jednonawowy z czworoboczną wieżą w fasadzie i z wąskim prezbiterium, zamkniętym półkoliście. Nawa jest szersza, na planie prostokąta, nakryta sklepieniem kolebkowym. Od zachodu do nawy dostawiona kruchta, a od strony północnej do prezbiterium zakrystia. W zachodniej części świątyni wzniesiony jest murowany chór muzyczny. Wnętrze bez zaznaczonych większych podziałów architektonicznych, jedynie w prezbiterium gzyms podokapowy, wychodzący na ścianę arkady tęczowej. Wnętrze oświetlają umieszczone w południowych ścianach nawy prostokątne, zamknięte półkoliście dwa okna oraz jedno od strony południowej w prezbiterium; ponadto niewielkie okrągłe okno na ścianie wschodniej prezbiterium. Do kościoła prowadzi główne wejście od strony zachodniej oraz jedno przez kruchtę od północy i dwa przez zakrystię. Zakrystia: wejście w części zachodniej zakończone ostrołukowo, nad nim okrągłe okno; drugie wejście w ścianie wschodniej, proste odrzwia; na ścianie północnej cztery prostokątne okna zakończone półkoliście.

W zewnętrznej elewacji kościoła widoczny jest niewysoki, kamienny cokół wyłożony płytami z piaskowca, powyżej kościół otynkowany. Świątynię obiega podokapowy gzyms. Prezbiterium, niższe od nawy. Nawa nakryta dachem dwuspadowym z trójkątnym szczytem schodkowym na wschodnim zakończeniu. Do zachodniej fasady kościoła dostawiona jest wysoka i masywna wieża, założona na planie kwadratu. W dolnej kondygnacji na osi kościoła prostokątne, zamknięte półkoliście wejście do kruchty. Narożniki pierwszej kondygnacji flankowane lizenami, ściany w dwóch trzecich wysokości przedzielone gzymsem, powyżej na każdej ściance okrągłe okna. Kondygnacje rozdzielone daszkiem. W drugiej kondygnacji narożniki ujęte lizenami, w polach prostokątne, półkoliście zamknięte wnęki okienne z żaluzjami. Wieża zwieńczona baniastym hełmem. Nawa nakryta dachem dwuspadowym, pokrytym czerwoną dachówką, prezbiterium dachem wielopołaciowym z blachy miedzianej, która pokrywa również zakrystię. W północną ścianę kruchty pod wieżą wbudowana jest tablica pamiątkowa poświęcona kapitanowi Stanisławowi Kwiatkowskiemu.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół w Sance został wybudowany mniej więcej równocześnie ze świątynią w Korzkwi, ukończoną w 1623 roku. Jednakże w porównaniu z tamtejszym kościołem przedstawia się znacznie skromniej. Choć układ przestrzenny jest niemal analogiczny, brakuje mu wykończenia w postaci detalu kamieniarskiego z tego okresu oraz sklepień. Również wieże wzniesiono jedynie w partii przyziemia, a jej górną kondygnację dopiero w XVIII wieku. Kościół w Sance jest przykładem powolnego przetwarzania się architektury sakralnej z gotyku w renesans. Bryła kościoła przedstawia nawrót do kształtu gotyckiego o skromnej formie opartej na średniowiecznych tradycjach architektonicznych: prezbiterium zamkniętym półkoliście, szerszym korpusie, nawą zwieńczoną szczytem schodkowym. W gotyku unikano też umieszczania okien po stronie północnej, bowiem uważano ją za strefę zła, stąd też okna wyłącznie od strony południowej. Podobne realizacje znajdują się w pobliskiej Korzkwi z początku XVII wieku, Zebrzydowicach (1599-1602) i w Wiśniczu Nowym (1620 rok). Jest to o tyle interesujące, iż mniej więcej w tym samym czasie powstały już budowle w duchu dojrzałego baroku, np. kościół Grobu Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej z lat 1611-1615. Stylizacja budowli jest zatem wynikiem ówczesnej mody o tendencji do gotycyzacji. Szczyty schodkowe były stosowane w XVII wieku w wielu budowlach w Krakowie, a także poza nim (kościół w Rudawie).

Streszczenie

Kościół św. Jakuba w Sance został zbudowany z fundacji Zygmunta Świerczowskiego w latach 1618–1625. Wkrótce z inicjatywy ówczesnego właściciela wsi Świerczewskiego kościół został przekształcony na zbór kalwiński. Stan taki nie trwał długo i dotyczył tylko właścicieli Sanki. Wierni w tym czasie uczęszczali do świątyni w Rybnej. Świerczewski nawrócił się jednak przed śmiercią i kościół ponownie wrócił w ręce katolików. 5 października 1625 biskup krakowski Tomasz Oborski dokonał uroczystej rekonsekracji kościoła. W drugiej połowie XVII wieku kościół w Sance był całkiem dobrze wyposażony, posiadał m.in. trzy ołtarze. W ołtarzu głównym świątyni znajduje się do obecnie pochodzący z tego okresu obraz Matki Bożej Sancekiej. Kult wizerunku istniał już w XVII wieku, czego dowodem były umieszczone w 1663 roku przy obrazie tablice z wotami. W 1846 roku Cudowny wizerunek został przeniesiony do ołtarza głównego, jak notuje kronika parafialna „dla większej czci”, a główny patron św. Jakub do ołtarza bocznego. Tradycja historyczna jako powód przeniesienia obrazu podaje wyproszony przez Dziedziczkę wsi dar potomstwa. Kobieta kilka razy po zajściu w ciąże traciła dzieci w wyniku poronienia. Po wysłuchanych modlitwach u stóp Matki Bożej zwróciła się do biskupa z prośbą o zgodę na przeniesienie obrazu do ołtarza głównego. Wizerunek Matki Bożej Saneckiej 22 maja 2015 roku został zwieńczony koronami biskupimi. Wierni wypraszają przed nim szczególne łaski i ofiarują wota dziękczynne. W XIX wieku świątynia i jej otoczenie zmieniały swój wygląd. W 1834 roku obiekt otaczał kamienny mur z narożnymi kaplicami. W 1860 roku od północy dobudowana została zakrystia, a nawę nakryto pozornym sklepieniem kolebkowym. Kolejna zmiana bryły nastąpiła w roku 1873, kiedy wzniesiono drewnianą wieżę. Dzisiejszy wygląd świątyni jest efektem prac restauracyjnych zapoczątkowanych w 1996 roku. W świątyni znajduje się ołtarz główny z XIX wieku, dwa ołtarze boczne z XVIII wieku. Przy lewym ołtarzu bocznym stoi chrzcielnica wymieniana w źródłach z roku 1644. Bardzo ciekawymi zabytkami saneckiej świątyni są epitafia członków rodzin Świerczowskich i Kochańskich. Epitafia te wykonane zostały ze słynnego powszechnie w XVII wieku czarnego marmuru wydobywanego w pobliskim Dębniku. Tam też działały zakłady specjalizujące się w obróbce surowca, a ich wyroby (tablice, ołtarze, chrzcielnice itp.) zdobią dziś wiele świątyń, w tym tak znane jak katedrę na Wawelu czy klasztory benedyktynów w Tyńcu i kamedułów na krakowskich Bielanach. Ponadto ze sztuki sepulkralnej zachowały się malowane portrety trumienne, w tym szczególnie popularny wśród odwiedzających świątynię portret Zofii Kochańskiej należy do szczególnej gałęzi malarstwa – portretów trumiennych, przedstawiających realistyczną podobiznę zmarłej osoby, lecz ukazanej jako żywej. Został wykonany w trzeciej ćwierci XVII wieku. Portret ten należy do zespołu siedmiu tablic epitafijnych upamiętniających pochowanych pod posadzką świątyni kolatorów z rodzin Świerczowskich i Kochańskich.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Kornecki Marian , "Sztuka sakralna", Kraków 1993
Łepkowski Józef, "Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa", Kraków 1863 , s. 41-41

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół św. Jakuba Apostoła ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-jakuba-apostola-3

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności