Kościół św. Erazma Biskupa i Męczennika

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wadowicki
Gmina
Wadowice
Miejscowość
Barwałd Dolny
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wadowice Południe
Parafia
Św. Erazma Biskupa i Męczennika
Tagi
architektura drewniana kościół drewniany
Identyfikator
DZIELO/16770
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
kościół: 1782 rok; wieża: 1601 rok
Fundator
Jan Biberstein-Starowieyski z rodziną
Technika i materiał
drewno; roboty ciesielskie, stolarskie, snycerskie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Poprzedni kościół w Barwałdzie Dolnym wzmiankowany istniał już w XIV wieku, jako kościół pw. św. Andrzeja w Barwałdzie Średnim. Kolejny, drewniany wybudowano w 1512 roku pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny z fundacji Jana (ok. 1490-1566) i Wawrzyńca Komorowskich, którzy w późniejszym czasie dbali również o jego uposażenie, m.in. w 1532 roku bracia Komorowscy ufundowali dzwon do kościoła. Obecny kościół pw. św. Erazma pochodzi z 1782 roku (oprócz wieży z 1601 roku, ustawionej za prezbiterium, będącej elementem pozostałym po poprzednim kościele). Fundatorami obecnego kościoła była rodzina Jana Bibersteina-Starowieyskiego. Kościół był kilkukrotnie odnawiany w XIX i XX wieku. W latach trzydziestych XX wieku dobudowano do niego kruchtę. Do najstarszego wyposażenia kościoła należą obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVI wieku, krucyfiks późnogotycki z pierwszej połowy XVI wieku umieszczony na belce tęczowej, obraz Chrystusa Bolesnego z XVIII wieku oraz barokowe tabernakulum znajdujące się w ołtarzu głównym, które prawdopodobnie pierwotnie stanowiło fragment rozmontowanej, większej nastawy. Z cenniejszego dziewiętnastowiecznego wyposażenia świątyni należy zwrócić uwagę na obraz wiszący na wschodniej ścianie prezbiterium z wizerunkiem patrona świątyni – św. Erazma biskupa i męczennika, autorstwa bernardyńskiego malarza Dydaka Baturyny z 1877 roku, ołtarze boczne z przełomu XVIII i XIX wieku oraz polichromię wykonaną około 1850 roku. Na zewnątrz, w murze przycmentarnym wmurowana jest płyta epitafijna upamiętniająca księdza Waleriana Stanisławskiego zmarłego w 1682 roku. Od 1980 roku, po objęciu parafii przez księdza Jana Dubiela, rozpoczęły się generalne remonty w kościele, podczas których wymieniono więźbę na wieży, zmieniono dachówkę na gonty(1985-1990), oszalowano ściany, wykonano podmurówkę kościoła, zmieniono główne drzwi oraz nowe schody przed wejściem głównym. W ciągu kilku ostatnich lat przeprowadzono również szereg prac konserwatorskich wystroju świątyni, m. in. odrestaurowano polichromię, ołtarz główny, ołtarze boczne, ambonę, chrzcielnicę, ławki i stalle.

Opis

Kościół orientowany, drewniany, na podmurówce z kamienia łupanego, konstrukcji zrębowej, jednonawowy, szalowany, z wieżą konstrukcji słupowej usytuowaną od strony prezbiterium, z zakrystią w przyziemiu. Nawa prostokątna, szersza od prezbiterium, z kruchtami od zachodu, południa i północy. Prezbiterium zamknięte trójbocznie. Wieża od wschodu, na planie kwadratu, o konstrukcji ze słupów pochyłych, na zewnątrz trzy kondygnacje przedzielone obiegającymi daszkami. Dolna i górna izbica o ścianach pionowych, środkowa o ścianach pochyłych; wieża zwieńczona hełmem baniastym z latarnią. Kościół przykrywa dach siodłowy, na kruchtach trójspadowy, kryty cementówką. Pod wydatnymi okapami dachów biegnie gzyms o profilu ćwierćkoliście wklęsłym z wałkiem. Więźba dachowa nad prezbiterium jest krokwiowa, a nad nawą płatwiowa. Wewnątrz znajdują się stropy z fasetami, pod którymi umieszczony jest profilowany gzyms. Arkada tęczowa o łuku spłaszczonym. Chór muzyczny wsparty jest na dwóch filarach z wybrzuszoną balustradą. Wnętrze polichromowane, ściany w kruchtach oszalowane. Do kościoła prowadzą cztery wejścia: główne od zachodu, dwa boczne od południa i północy oraz przez zakrystię od wieży, od strony północno-zachodniej. W prezbiterium znajdują się dwa okna: po stronie południowej i północnej; a w nawie dwa po stronie południowej i północnej, natomiast w wieży cztery okna prostokątne, w latarni osiem okien zamkniętych dwoma nałęczami. Kościół otoczony jest murkiem ze stacjami drogi krzyżowej i dwiema bramkami z lat 1863 i 1864.

Zarys problematyki artystycznej

Obecny kościół św. Erazma w Barwałdzie Dolnym pochodzi z 1782 roku (oprócz wieży z 1601 roku, ustawionej za prezbiterium, będącej elementem pozostałym po poprzednim kościele). Fundatorami kościoła była rodzina Jana Bibersteina-Starowieyskiego. Do najstarszego wyposażenia kościoła należą obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVI wieku, krucyfiks późnogotycki z pierwszej połowy XVI wieku umieszczony na belce tęczowej, obraz Chrystusa Bolesnego z XVIII wieku oraz barokowe tabernakulum znajdujące się w ołtarzu głównym, które prawdopodobnie pierwotnie stanowiło fragment rozmontowanej, większej nastawy. Z cenniejszego dziewiętnastowiecznego wyposażenia świątyni należy zwrócić uwagę na obraz wiszący na wschodniej ścianie prezbiterium z wizerunkiem patrona świątyni – św. Erazma biskupa i męczennika, autorstwa bernardyńskiego malarza Dydaka Baturyny z 1877 roku, ołtarze boczne z przełomu XVIII i XIX wieku oraz polichromię wykonaną około 1850 roku. Na zewnątrz, w murze przycmentarnym, wmurowana jest płyta epitafijna upamiętniająca księdza Waleriana Stanisławskiego zmarłego w 1682 roku. Architektura drewniana XVIII wieku rozwijała się w trzech odmiennych nurtach: pierwszym, w którym imitowano murowane realizacje barokowe; drugim, w którym tradycyjne układy i schematy przeplatane były z formami barokowymi oraz trzecim, do którego można zaliczyć kościół w Barwałdzie Dolnym, będący kontynuacją dawnych konstrukcji architektonicznych z kilkoma nowoczesnymi rozwiązaniami. Istotną zmianą było odrzucenie stosowanego powszechnie w XVIII wieku systemu więźbowo-zaskrzyniowego, co w konsekwencji odrzuciło również więźbę storczykową i przyczyniło się do rozbicia bryły. W dalszej kolejności prowadziło to, podobnie jak w świątyni w Barwałdzie Dolnym, do obniżenia wysokości dachów, a podwyższenia ścian. W XVIII wieku pojawiło się również niestosowane wcześniej szalowanie. Podobnie okna, które we wcześniejszej epoce umieszczane były wyłącznie po stronie południowej, tutaj znalazły umiejscowienie już po obu stronach nawy i prezbiterium. Ich kształt również utracił poprzednie gotyckie, czy renesansowe formy – w nurcie trzecim osiemnastowiecznej architektury drewnianej przybrały one kształt stojącego prostokąta. Elementem siedemnastowiecznej architektury kościoła w Barwałdzie Dolnym jest natomiast wieża o pochyłych ścianach z nadwieszoną izbicą, charakterystyczna i popularna w XVI i XVII wieku, w swej genezie posiadająca jeszcze formę „obronną”. Nietypowe usytuowanie wieży (sąsiaduje z prezbiterium) wynika właśnie z jej wcześniejszej genezy.


Streszczenie

Architektura kościoła pw. św. Erazma Biskupa i Męczennika stanowi typowy przykład drewnianej architektury osiemnastowiecznej, mocno zakorzenionej w tradycyjnych układach i schematach, jednocześnie wprowadzającej nowe rozwiązania takie jak obniżona wysokość dachu czy prostokątne okna. Na szczególną uwagę zasługuje również wieża z początku XVII wieku o pochyłych ścianach, nietypowo usytuowana od strony prezbiterium.

Bibliografia

"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Kamiński Adam, "Komorowski Jan" , [w:] "Polski słownik biograficzny, t. 13" , Wrocław-Warszawa-Kraków 1967-1968 , s. 416-417
Wcisło Marek, "Zabytkowy blask. Panorama parafii pw. św. Erazma w Barwałdzie" , „Gość Krakowski” , s. VIII-VIII
Cisowski Bartłomiej, Duda Marta , "Szlak Architektury Drewnianej. Małopolska", Kraków 2005
Michniewski Artur, Michniewska Magdalena, Duda Marta, Wypych Sebastian, "Kościoły drewniane Karpat. Polska i Słowacja", Pruszków 2006
Brykowski Ryszard, Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej", Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984
Łepkowski Józef, "Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa", Kraków 1863 , s. 41-41

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół św. Erazma Biskupa i Męczennika ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-erazma-biskupa-i-meczennika

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności