Kościół Przenajświętszej Trójcy w Krzywaczce

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
myślenicki
Gmina
Sułkowice
Miejscowość
Krzywaczka
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Sułkowice
Parafia
Trójcy Świętej
Tagi
architektura XX wieku Kowalczyk Bartłomiej Müller Stefan
Identyfikator
DZIELO/17424
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1911-1912
Technika i materiał
cegła, kamień, techniki murarskie, dachówka
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

W aktach wizytacji biskupiej z 1598 roku zostały zapisane pierwsze wiadomości na temat wyglądu i wyposażenia kościoła w Krzywaczce. Była to niewielka, drewniana budowla pod wezwaniem Trójcy Świętej, w której znajdowały się wówczas trzy ołtarze. Z tamtego okresu zachowała się do naszych czasów niezwykle cenna rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Podobny opis kościoła, jednakże zdecydowanie krótszy przedstawiono w aktach wizytacji z 1610 roku, a następnie w 1617 i 1644 roku. Dopiero w aktach wizytacji z 1703 roku pojawiły się wezwania ołtarzy. Wówczas w świątyni znajdowały się ołtarze: Świętej Trójcy, Najświętszej Panny Marii, Przenajświętszego [Imienia] Jezus oraz dwa ołtarze w kaplicy: św. Antoniego i św. Franciszka. W kolejnej wizytacji z z 1729 roku stan ołtarzy nie zmienił się. Jednakże w jednym z nich odnotowano obraz Przemienienia Pańskiego. W inwentarzu kościoła z 1891 roku opisano historię budowy drugiej świątyni w Krzywaczce, którą wystawił w 1785 roku ówczesny dziedzic i patron kościoła – Jan Nepomucen Korwin-Komecki. 18 października 1788 roku świątynię konsekrował biskup tarnowski Florian Amand Janowski. Był to kościół drewniany z wieżyczką na sygnaturkę oraz wieżą w fasadzie, kryty gontem z wejściem przez główne drzwi kościoła oraz przez zakrystię. Kościół wraz z zakrystią został pokryty polichromią w latach osiemdziesiątych XIX wieku z fundacji kolatora kościoła i dziedzica dóbr Wincentego Schmidta. W ołtarzu głównym, malowanym na biało znajdował się obraz Przemienienia Pańskiego oraz figury św. Piotra i św. Pawła Apostoła. W ołtarzu bocznym umieszczony był wizerunek Jezusa Ukrzyżowanego oraz obraz Serca Pana Jezusa. W drugim ołtarzu bocznym znajdowała się rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XV wieku. Oba były pomalowane na biało, wykonane w roku 1886. Ponadto w inwentarzu opisano dwa konfesjonały malowane na żółto oraz cztery konfesjonały, niemalowane, sprawione w 1887 roku. Również żółtego kolory były dwie ławy kolatorskie, umieszczone w prezbiterium oraz ławki w nawie kościoła. W inwentarzu zapisano również organy fundowane przez poprzedniego kolatora, kamienną chrzcielnicę oraz liczne paramenty liturgiczne.

Poprzednia świątynia w Krzywaczce była zbyt małą dla rosnącej liczby parafian. 27 czerwca 1911 położono kamień węgielny i rozpoczęto budowę nowego kościoła w stylu neogotyckim, według projektu Stefana Müllera z Krakowa, który sporządził go w 1909 roku. Budowlę wzniesiono na miejscu dawnego kościoła w latach 1911-1912 pod kierunkiem Bartłomieja Kowalczyka z Podsolic. 4 sierpnia 1912 kościół został poświęcony, a w 1924 roku świątynia została konsekrowana przez biskupa Anatola Nowaka. W 1930 roku powstał portal w fasadzie, zaprojektowany przez Jana Hołuja z Myślenic. W latach siedemdziesiątych XX wieku wnętrze zostało przemalowane na biało, przykrywając polichromię, która została wykonana po wybudowaniu kościoła. W tym czasie zdemontowano również zabytkową ambonę. Nie wiadomo co stało się z obrazami z poprzedniej świątyni. Korespondencja parafialna, znajdująca się obecnie w Archiwum Kurii Metropolitalnej przekazuje informację tylko o dwóch obrazach Chrystusa Ukrzyżowanego, które miały zostać oddane do Muzeum Narodowego w Krakowie. Z poprzedniej świątyni przeniesiono dwa ołtarze boczne. Ołtarz główny w kościele w Krzywaczce powstał w pracowni rzeźbiarskiej Władysława Druciaka w 1914 roku. Kontrakt na wykonanie dzieła artysta podpisał z ówczesnym proboszczem parafii Józefem Nowakiem w 1913 roku. Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, znajdujący się na zasuwie wykonał malarz Szczurowski, a prace przy ołtarzu wykończył złotnik Józef Małek. Ołtarz jest wykonany w stylu neogotyckim, który nawiązywał do wzorów średniowiecznych – gotyckich, powielając dawne formy oraz ornamenty i komponując je w nową całość. W trójosiowym ołtarzu złożono elementy stosowane w architekturze gotyckiej, takie jak ażurowe wieżyczki zwieńczone pinaklami, dekorujące je kwiatony oraz żabki, łuki ostre, wimpergi, czy maswerki. Twórczość Druciaka określa się jako przykład historyzmu w rzeźbie sakralnej początku XX wieku. W niszy głównej ołtarza w Krzywaczce znajduje się płaskorzeźba Trójcy Świętej, która bezpośrednio nawiązuje do wezwania parafii, natomiast w niszach mniejszych figury: św. Jacka, św. Izydora, św. Ambrożego i św. Dominika, a w większych niszach świętych patronów Polski: św. Stanisława i św. Wojciecha, natomiast w zwieńczeniu figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Ustawiony w kaplicy bocznej ołtarz również został wykonany w stylu neogotyckim w pierwszej ćwierci XX wieku. W polu środkowym znajduje się obraz św. Teresy z Lisieux. Ponadto w świątyni znajdują się jeszcze dwa ołtarze. W jednym z nich umieszczona jest niezwykle cenna rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem, która powstała w latach dwudziestych lub trzydziestych XV wieku. Figura powstała na terenie Małopolski, co udowodniono w starszej literaturze i potwierdzono w nowszej, łącząc ją z rzeźbą z Jastrząbki Nowej z około 1440 roku, zaliczaną przez Henryka Mędrka do tzw. typu pilzneńskiego, a także do figury z Janowic. Dzięki informacjom uzyskanym podczas ostatniej konserwacji zabytku udało się przywrócić pierwotny wygląd rzeźby, która na przestrzeni wieków uległa licznym przekształceniom, zwłaszcza w zakresie formy. Odwiedzając świątynię w Krzywaczce warto również zwrócić uwagę na rokokowy baldachim procesyjny, który stanowi przykład jednego z niewielu zachowanym dzieł z tej gałęzi rzemiosła artystycznego, wykonanych z zasady z nietrwałych materiałów nie dochowały się w dużej ilości do naszych czasów. Baldachim ten powstał w trzeciej ćwierci XVIII wieku. Dzieło stanowi charakterystyczne połączenie bogato rzeźbionego, ażurowego stelażu, zdobionego ornamentem rocaille'owym z materiałowym podniebieniem oraz zawieszonymi bokami. Baldachim w Krzywaczce jest dodatkowo zdobiony na narożnikach czterema płomienistymi wazonami potęgującymi ekspresję dzieła. Okna w świątyni zdobią przeszklenia bordiurowe powstałe w 1912 roku. Według autorów „Korpusu witraży (…)” analogiczne przeszklenia wykonał szklarz Stanisław Wróblewski w kościele w Morawicy, co sugerowałoby jego autorstwo witraży w tutejszym kościele.

Opis

Kościół jest położony w centrum wsi, na południe od głównej drogi, na placu otoczonym płotem na kamiennej podmurówce. Wejście na plac kościelny prowadzi przez główną bramę od zachodu oraz drugą od północnego-wschodu. Kościół jest budowlą założoną na planie krzyża łacińskiego, murowaną, orientowaną z delikatnym odchyleniem ku południowi, jednonawową z transeptem, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie, przy którym od północy jest zakrystia z emporą, a od południa kaplica. Wnętrze nawy głównej artykułowe jest dwiema płytkimi wnękami, zakończonymi półkoliście, w których w górnej części umieszczone są trójdzielne okna z maswerkami i witrażami. W prezbiterium i kaplicy sklepienie krzyżowo-żebrowe, w nawie gwieździste bez żeber. Nawę od prezbiterium oraz ramion transeptu oddzielają półkoliście zamknięte arkady. Na ścianie arkady tęczowej napis: „CHWAŁA CI TRÓJCO ŚWIĘTA”. W ramionach transeptu pojedyncze okna prostokątne, zamknięte półkoliście. Kolejne dwa okna, lecz węższe znajdują się w prezbiterium.

Fasada dwukondygnacyjna z dostawioną wieżą na planie kwadratu. W dolnej kondygnacji fasada artykułowana parą pilastrów w narożach, podtrzymujących profilowany gzyms. Pośrodku główne wejście do kościoła zaakcentowane schodami i monumentalnym portalem z wimpergą i masywnymi kamiennymi węgarami. W górnej kondygnacji fasady uwidoczniona sylwetka wieży z każdej strony flankowana w narożach parą lizen podtrzymujących niepełne belkowanie i trójkątne przyczółki. Od frontu, po bokach wieży spływy wolutowe, w polu półkoliście zamknięte okno, a nad nim okrągłe. Na ścianach bocznych wieży analogiczne oculusy. Na szczycie wieży wysoka iglica. Pozostałe ściany kościoła artykułowe pilastrami, podtrzymującymi niepełne belkowanie zamknięte gzymsem podokapowym. Dach dwuspadowy, nakryty dachówką.

Zarys problematyki artystycznej

Architekt projektu kościoła Przenajświętszej Trójcy w Krzywaczce założył kościół na tradycyjnym planie krzyża greckiego z transeptem i prezbiterium zamkniętym trójbocznie oraz wieżą w fasadzie. Do bryły świątyni przy całkowitej dowolności w pojmowaniu panującego w tym czasie stylu „swojsko-narodowego” włączył też cechy eklektyzmu. Ponadto do ceglanych ścian kościoła autor wstawił elementy z białego kamienia przez co nawiązał do tzw. gotyku nadwiślańskiego, wykreowanego przez Jana Sasa-Zubrzyckiego.

Streszczenie

Ponieważ poprzednia świątynia w Krzywaczce była zbyt małą dla rosnącej liczby parafian, w dniu 27 czerwca 1911 roku położono kamień węgielny i rozpoczęto budowę nowego kościoła, w stylu neogotyckim według projektu Stefana Mullera. Został on wybudowany na miejscu starego drewnianego kościoła. W 1924 roku konsekrowany kościół został przez biskupa Anatola Nowaka. W latach siedemdziesiątych XX wieku wnętrze kościoła zostało przemalowane na biało, przykrywając polichromię, która została wykonana po wybudowaniu kościoła, zdemontowano również zabytkową ambonę. W 2006 roku po 95 latach na kościele został wymieniony przeciekający dach, a w jednej z kul wieńczących dach zostały umieszczone dokumenty związane z życiem parafii. Ołtarz główny w kościele w Krzywaczce powstał w pracowni rzeźbiarskiej Władysława Druciaka w 1914 roku. Kontrakt na wykonanie dzieła artysta podpisał z ówczesnym proboszczem parafii Józefem Nowakiem w 1913 roku. Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, znajdujący się na zasuwie wykonał malarz Szczurowski, a prace przy ołtarzu wykończył złotnik Józef Małek. Ołtarz jest wykonany w stylu neogotyckim, który nawiązywał do wzorów średniowiecznych – gotyckich, powielając dawne formy oraz ornamenty i komponując je w nową całość. W trójosiowym ołtarzu złożono elementy stosowane w architekturze gotyckiej, takie jak ażurowe wieżyczki zwieńczone pinaklami, dekorujące je kwiatony oraz żabki, łuki ostre, wimpergi, czy maswerki. Twórczość Druciaka określa się jako przykład historyzmu w rzeźbie sakralnej początku XX wieku. W niszy głównej ołtarza w Krzywaczce znajduje się płaskorzeźba Trójcy Świętej, która bezpośrednio nawiązuje do wezwania parafii, natomiast w niszach mniejszych figury: św. Jacka, św. Izydora, św. Ambrożego i św. Dominika, a w większych niszach świętych patronów Polski: św. Stanisława i św. Wojciecha, natomiast w zwieńczeniu figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Ustawiony w kaplicy bocznej ołtarz również został wykonany w stylu neogotyckim w pierwszej ćwierci XX wieku. W polu środkowym znajduje się obraz św. Teresy z Lisieux. Ponadto w świątyni znajdują się jeszcze dwa ołtarze. W jednym z nich umieszczona jest niezwykle cenna rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem, która powstała w latach dwudziestych lub trzydziestych XV wieku. Figura powstała na terenie Małopolski, co udowodniono w starszej literaturze i potwierdzono w nowszej, łącząc ją z rzeźbą z Jastrząbki Nowej z około 1440 roku, zaliczaną przez Henryka Mędrka do tzw. typu pilzneńskiego, a także do figury z Janowic. Dzięki informacjom uzyskanym podczas ostatniej konserwacji zabytku udało się przywrócić pierwotny wygląd rzeźby, która na przestrzeni wieków uległa licznym przekształceniom, zwłaszcza w zakresie formy. Odwiedzając świątynię w Krzywaczce warto również zwrócić uwagę na rokokowy baldachim procesyjny, który stanowi przykład jednego z niewielu zachowanym dzieł z tej gałęzi rzemiosła artystycznego, wykonanych z zasady z nietrwałych materiałów nie dochowały się w dużej ilości do naszych czasów. Baldachim ten powstał w trzeciej ćwierci XVIII wieku. Dzieło stanowi charakterystyczne połączenie bogato rzeźbionego, ażurowego stelażu, zdobionego ornamentem rocaille'owym z materiałowym podniebieniem oraz zawieszonymi bokami. Baldachim w Krzywaczce jest dodatkowo zdobiony na narożnikach czterema płomienistymi wazonami potęgującymi ekspresję dzieła.

Bibliografia

"Monografia powiatu myślenickiego, t. 1: Historia", Kraków 1970
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Korpus witraży z lat 1800-1945 w kościołach rzymskokatolickich metropolii krakowskiej i przemyskiej, t. 2: Archidiecezja Krakowska, dekanaty pozakrakowskie", Kraków 2015
Łepkowski Józef, "Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa", Kraków 1863 , s. 41-41

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum parachialium, praebendarum, capellarum, hospitalium atque confraternitatum, nec non beneficiorum in decanatu Scaviensi foraneo, dioecesis, archidiaconatus et officialatus Cracoviensis consistentiu, ex speciali mandato Cel. Principis R.D. Andreae Stanislai Kostka in Załuskie Załuski, episcopi Cracoviensis canonicum, parochialis s. Nicolai ad Cracowiam praepositum, delegatum extraordinarium visitatorem a.D. 1748

Autor: Andrzej Stanisław Kostka Załuski

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatuum Oswiecimensis, Novi Montis, Zatoriensis et Skamnesis ad archidiaconatum Cracoviensem pertinentium per R. D. Christophorum Kazimirski, nominatum episcopum Kijoviensem et praepositum Tarnoviensem ex commissione Illustr. Principis D. Georgii, divina miseratione S.R.E. tituli s. Sixti cardinalis presbiteri Radziwiłł nuncupati, episcopatus Cracoviensis administratoris perpetui, in Olica er Nieswież ducis a. D. 1598
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Witoviensis, Opatovecensis, Skavinensis, Zatoriensis, Kiiensis, Oswencimensis, Wolbromensis, Skalensis, Pacanoviensis et Sokoliensis authoritate R. D. Petri Tylicki, episcopi Cracoviensis per R. D. Rochum Zardecki, praepositum et officialem Tarnoviensem et Sebastianum Nucerium, s. Theologiae doctorem, canonicum Scarbimiriensem a. D. 1610 facta. Pag. 255 - 264 visitatio ecclesiae parochialis in Szydłowiec ex anno 1614
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Skavinensis, Novi Montis, Oswencimensis, Zatoriensis, ad archidiaconatum Cracoviensem, prothonotarium apostolicum in a. D. 1617 authoritate ordinaria factae sub felicibus auspiciis R. D. Martini Szyszkowski, episcopi Cracobiensis, ducis Severiensis. Visitatio ecclesiae Collegiate Skarbimiriensis die 9 mesis Decembris anni 1617 ex speciali commissione Episcopi ordinarii facta kk. 106 - 110. Visitatio decanatus Wielicensis a. D. 1618 per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Liber visitationum a R. D. Joanne Tarnowski, archidiacono Cracoviensi visitatarum ecclesiarum parachialium in decanatibus: Novi Monte, Scavinensi, Zatoriensi, Żiwecensi et Oswiecimensi in annis 1644 - 1647 expeditarum.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio quindecim decanatuum, nempe: Skavinensis, Zathoriensis, Novi Montis, Skalensis, Wrocimoviensis, Adreoviensis, Kijensis, Paczanoviensis, Oswiecimensis, Żywiecensis, Witoviensis, Skoliensis, Opatovecensis, Wielicensis et Plesnensis a Peril. et R.D. Nicolao Oborski, episcopo Laodicensis, suffraganeo, archidiacono, vicario in spiritualibus generali Cracoviensi in annis 1663 - 1665 expedita
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Acta visitationum decanatuum: Wielicensis ex anno 1703, Novi Montis ex anno 1704 et Scavinensis ex anno 1704 sub generali administratione R.D. Casimiri a Łubna Łubiński, episcoi Heracleensis, suffraganei, canonici sede vacante episcopatus Cracoviensis et ducatus Severiensis, a R.D. Remigio Suszycki IUD, archidiacono Cracoviensi, custode Kielcensi, scholastico Lanciciensi, SRM secretario a.D. 1703 et 1704 expedita

Autor: Remigiusz Suszycki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół Przenajświętszej Trójcy w Krzywaczce", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2020, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-przenajswietszej-trojcy-w-krzywaczce

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności